Internationale Dag tegen Racisme en Discriminatie

Discriminatie.nl Limburg staat rond 21 Maart elk jaar stil bij de Internationale Dag tegen Racisme en Discriminatie. Dit jaar legden we bloemen bij het graf van een van de ‘Black Liberators’ op de Amerikaanse Begraafplaats in Margraten. Dit deden we samen met Trudy, dochter van een van de mannen die hielpen Nederland te bevrijden, terwijl zij in eigen land niet vrij waren. Met Trudy duiken we dieper in hun verhaal.

Amerikaanse begraafplaats

Ruim 8.000 Amerikaanse soldaten die sneuvelden in de Tweede Wereldoorlog liggen begraven op de enige Amerikaanse begraafplaats van Nederland. Samen met 1.722 vermisten op de Muren van de Vermisten worden zij op deze bijzondere plek herdacht. Een groot deel van de soldaten kwam om tijdens de bevrijding van Zuidoost-Nederland in de Tweede Wereldoorlog. De begraafplaats is vanuit de wijde omtrek te herkennen aan de dertig meter hoge toren die boven het Limburgse heuvellandschap uittorent.

Het grondgebied van de begraafplaats is in eeuwige bruikleen gegeven aan de Verenigde Staten en wordt beheerd door de American Battle Monuments Commission (ABMC). Al meer dan 80 jaar worden de graven bezocht door families die een graf hebben geadopteerd en die banden onderhouden met nabestaanden van gesneuvelden.

De rol van zwarte soldaten

Dat Nederland in de Tweede Wereldoorlog bevrijd werd door de geallieerde troepen, is bij de meeste Nederlanders bekend. En ook de beelden van Amerikaanse soldaten die met gejuich worden onthaald in dorpen en steden zullen veel mensen hebben gezien. Maar wat veel minder mensen weten, is dat maar liefst 900.000 zwarte soldaten een rol hebben gespeeld in de bevrijding van Europa. Meer dan 15.000 van hen kwamen in actie in Zuid-Nederland.

Zo werd Venlo op 1 maart 1945 bevrijd van de Duitse bezetter door een tankbataljon dat bijna volledig bestond uit Afro-Amerikaanse soldaten. Ook bij de aanleg van een militair vliegveld in Beek (het huidige Maastricht Aachen Airport) speelden zwarte soldaten een rol. En vanaf november 1944 vervoerden zwarte soldaten de lichamen van gesneuvelde soldaten naar Margraten en hielpen zij met het delven van de graven en het aanleggen van het kerkhof in Margraten.

Segregratie en discriminatie

In de Tweede Wereldoorlog was er in het Amerikaanse leger sprake van rassenscheiding. Zwarte soldaten dienden veelal als support troops (ondersteundende troepen) in eigen bataljons, gescheiden van de witte soldaten die aan het front vochten. Hoewel zij op papier gelijke rechten hadden als hun witte collega’s, was er van gelijkheid in de praktijk geen sprake. Terwijl zij in Europa onthaald werden als bevrijders, kregen zij binnen het leger en in hun eigen land te maken met racisme. Zelfs in bevrijd Nederland mochten zij zich vaak niet ophouden in dezelfde café’s waar witte Amerikaanse soldaten hun vrije uren besteedden.

Pas in 1948 werd rassenscheiding binnen het Amerikaanse leger officieel afgeschaft. Toch bleef ook in de decennia daarna de rol van deze moedige soldaten onderbelicht in de geschiedschrijving. Dankzij de inspanningen van nabestaanden en historici zijn hun verhalen toch bewaard gebleven en hebben velen van hen alsnog de erkenning gekregen die zij verdienen.

Van Alabama naar Margraten

Als schrijfster Mieke Kirkels in Margraten en omgeving onderzoek doet naar de historie van de Amerikaanse begraafplaats, ontdekt zij het verhaal dat al die jaren niet verteld is. “Ik had zo te doen met al die zwarte jongens.” vertelt een boerendochter die met eigen ogen gezien had dat het de zwarte soldaten waren die al die duizenden lijken van gesneuvelden moesten begraven. Andere gesprekken met ooggetuigen bevestigden het verhaal dat deze vreselijke klus was uitgevoerd door de zwarte ‘support troops’ die in Zuid-Limburg gelegerd waren.

Deze getuigenissen brengen Kirkels op het spoor van de soldaten die de oorlog hadden overleefd en hun verhalen mee terug naar Amerika hebben genomen. Ook daar bleef hun verhaal lang onderbelicht en bleven hun inspanningen ondergewaardeerd. In het boek ‘Van Alabama naar Margraten’ heeft Mieke Kirkels de ervaringen van Jefferson Wiggins vastgelegd. Als 19-jarige soldaat, was hij een van de grafdelvers die in Margraten belast was het begraven van zijn gevallen kameraden. Het boek verscheen in 2014, een jaar na zijn dood. “People should know”, zei hij over het verhaal van de zwarte bevrijders. En mede dankzij zijn herinneringen, horen vele ‘bevrijdingskinderen’ ook eindelijk meer over hun eigen geschiedenis.

Kinderen van de Zwarte Bevrijders

Omdat grote delen van Limburg al in 1944 waren bevrijd, worden hier in 1945 ook de eerste bevrijdingskinderen geboren. Onder die kinderen zijn tientallen ‘Amerikaantjes’. Zij hebben een donkere huidskleur en hun biologische vaders zijn zwarte Amerikaanse soldaten die hadden geholpen Limburg te bevrijden van de Duitse bezetter. Deze kinderen zijn de eerste kinderen van kleur die opgroeien in het witte katholieke Limburg. Zoals hun vaders, die zij niet kennen, met discriminatie te maken kregen, hebben zij zelf ook met de nodige discriminatie te maken.

Trudy is een van deze kinderen. Zij komt ter wereld nadat haar moeder een dansavond bezoekt van zwarte soldaten die in de buurt gestationeerd zijn. Zij moeten hun eigen bevrijdingsfeestje houden, omdat zij op het feestje van de witte soldaten niet welkom zijn. Hoewel zij er met haar donkere huid en kroeshaar duidelijk anders uitziet dan de rest van het gezin, voelt zij zich niet anders. Totdat zij naar een meisjesinternaat gaat waar de andere kinderen haar ‘missiekindje’ noemen en aan haar haar zitten. Maar ook de nonnen die het internaat leidden maken het Trudy niet makkelijk: “Ik weet niet hoe vaak ik wel niet alleen in de kelder of op de zolder van het internaat heb moeten zitten en moest zeggen ‘dat ik het nooit meer zou doen’. Terwijl ik niet eens wist wat ik gedaan zou hebben. Maar ik was altijd de klos.”

Als familie

Naar schatting worden er in Limburg zo’n 70 bevrijdingskinderen als Trudy geboren. Over hun biologische vaders wordt in de meeste gezinnen niet gesproken. Trudy’s moeder heeft er altijd over gezwegen, haar stiefvader liet pas kort voor zijn dood iets los: “Hij dacht te weten dat mijn biologische vader Johnson of Jackson moest hebben geheten. Maar ik kwam er al snel achter dat die namen net zo zijn als ‘Jansen’ hier. Haast elke soldaat heette zo.”

Dankzij het boek van Mieke Kirkels treden plots meer kinderen naar voren. Niet alleen leren zij door het boek over de omstandigheden waaronder zij geboren zijn, ook ontdekken zij ineens dat ze niet alleen zijn. In een nieuw boek legt Kirkels de persoonlijke verhalen van 12 van hen vast. Trudy is één van hen en komt zo ook in contact met de andere bevrijdingskinderen. “Elke keer als we samenzijn, voelt het als familie. We hoeven aan elkaar niet uit te leggen hoe het voelt, want we hebben allemaal hetzelfde meegemaakt.”

Op het boek ‘Kinderen van zwarte bevrijders’ volgen ook twee documentaires die dieper in de verhalen van de soldaten en hun kinderen duiken. In ‘Kinderen van zwarte bevrijders: half an American’ en ‘Zwarte Limburgers’ gaan Trudy en een aantal andere kinderen op zoek naar hun Amerikaanse roots. Zij staan hun dna af in de hoop dat zij via databanken hun familie kunnen opsporen. Voor enkelen is dat ook gelukt. “Ik was zo blij voor Maria toen ze haar familie kon ontmoeten. Ze heeft ons direct gebeld. Dat was voor ons allemaal een emotioneel moment.” Trudy zelf houdt ook hoop. “Ik ben nu 80 jaar, maar het kan nog steeds. Ik blijf zoeken.”

Uitwissen van de geschiedenis

Als ook een bezoekerscentrum wordt toegevoegd aan de begraafplaats in Margraten in 2023, worden er twee panelen geplaatst die het verhaal van Jefferson Wiggins en de andere zwarte soldaten belichten. Voor de nazaten van de helden wiens rol zo lang onderbelicht bleef, betekent dit veel. Eindelijk krijgen de soldaten die in de vergetelheid dreigden te raken, de erkenning die zij verdienen.

In het najaar van 2025 blijken de panelen plots verdwenen te zijn. Een officiële uitleg wordt niet gegeven, maar er is een sterk vermoeden dat de panelen zijn verwijderd in lijn met het beleid van de nieuwe regering in Washington. Die wil namelijk alles wat in haar ogen met diversiteit en inclusie te maken heeft, ongedaan maken. Grote ophef volgt, ook onder de families van de zwarte bevrijders. Emile Roemer, gouverneur van Limburg, vraagt de ABMC om uitleg. Ook in de landelijke politiek worden er vragen gesteld, net als in het Amerikaanse Congres. Duidelijk wordt dat de panelen niet zullen terugkeren.

Het programma ‘Even tot hier’ besteedt op ludieke wijze aandacht aan de verdwenen panelen door met hulp van de nazaten van de zwarte bevrijders een alternatieve tentoonstelling in te richten. Deze moet al snel weer verdwijnen, maar zorgt wel voor nog meer aandacht voor het onderwerp. De lokale gemeenschap roert zich ook en onder andere burgemeester Alain Krijnen van Eijsden-Margraten schaart zich achter de oproep voor een nadrukkelijkere vermelding van het verhaal van de zwarte bevrijders.

De hernieuwde aandacht leidt ertoe dat er inmiddels druk gewerkt wordt aan een provinciaal monument. Samen met Stichting Black Liberators en de Provincie Limburg wordt gekeken naar waar een monument moet komen en hoe dit eruit moet komen te zien. De gemeente Venlo heeft al laten weten dat zij dit monument graag hier zou zien. Immers was Venlo de enige stad die bevrijd is door vrijwel alleen maar zwarte soldaten.

Opdat we niet vergeten

De Tweede Wereldoorlog mag nooit vergeten worden. Daarom staan we daar na meer dan 80 jaar, nog elk jaar bij stil. Niet alleen om iedereen te herdenken die is gestorven zodat wij in vrijheid kunnen leven. Maar ook als waarschuwing waartoe racisme en discriminatie kunnen leiden. De Tweede Wereldoorlog gebeurde niet ineens. Het nazisme ontstond niet van de ene op de andere dag. Het kon groeien omdat bevolkingsgroepen tegen elkaar werden opgezet en minderheden werden ontmenselijkt. Mensen zagen elkaar niet langer als medemens, maar als vijand. De nazi’s zagen Joden, Sinti en Roma, mensen die homoseksueel waren en mensen met een beperking als minderwaardig. Als een probleem dat ‘opgelost’ moest worden. Haatvolle woorden veranderden in vernietigende daden.

In het Amerikaanse leger werden de zwarte soldaten als minderwaardig beschouwd. Toch gaven zij hun leven in dienst van de vrijheid en om Europa van de nazi’s te verlossen. Bij thuiskomst wachtte degenen die de oorlog overleefd hadden geen heldenonthaal. Zij kwamen terecht in een samenleving waarin zij als tweederangs behandeld werden, enkel vanwege hun huidskleur. Hetzelfde lot trof hun kinderen die in Nederland geboren werden. Als eerste mensen van kleur in het witte Limburg kregen kinderen als Trudy ook met racisme te maken. “Ik wist toen helemaal nog niet wat racisme of discriminatie was. Nu weet ik dat het dat was. Maar ik heb heel vaak gehad dat men niet naar mij als persoon keek, of wat ik kon. Hoe vaak ik niet heb moeten horen dat ik ‘niet op een Trudy Habets leek’. Mensen kenden mij niet, maar beoordeelden me wel.”

Racisme en discriminatie zijn van alle tijden en van alle mensen. Daarom is het belangrijk dat we ook de ongemakkelijke en pijnlijke bladzijden van onze geschiedenis blijven vertellen. Juist de verhalen die lange tijd niet verteld zijn. We kunnen leren van onze geschiedenis en we kunnen ervoor zorgen dat we de fouten uit het verleden niet herhalen. Dat kan niet als we deze geschiedenis wegstoppen of uitwissen. Als Discriminatie.nl Limburg kennen we het belang van educatie en voorlichting en vinden we dat het hele verhaal verteld moet worden. Wij steunen dan ook de initiatieven voor een permanent monument voor de zwarte bevrijders.

Meer weten?

Dankzij Trudy weten wij nu veel meer over de geschiedenis van de zwarte bevrijders en het racisme waarmee zij te maken hadden. Ook haar eigen ervaringen met discriminatie heeft zij met ons gedeeld. Hiervoor zijn wij haar ontzettend dankbaar. Wil jij ook meer weten over de zwarte bevrijders en het persoonlijke verhaal van Trudy? Klik dan op de onderstaande links. Daar kun je namelijk de in dit artikel genoemde documentaires streamen en de genoemde boeken bestellen. Via de websites kun je nog verder in de achtergronden van dit artikel duiken.

Documentaire NPO Doc: Kinderen van zwarte bevrijders – Half an American
Documentaire Limburg Doc: Zwarte Limburgers

Boek Mieke Kirkels: Van Alabama naar Margraten
Boek Mieke Kirkels: Kinderen van Zwarte bevrijders

Uitzending Even tot hier: Even tot hier | NPO Start
Fragment Even tot hier: De Maga Haten tentoonstelling | Even Tot Hier | Seizoen 14

Website Mieke Kirkels: Home – Mieke Kirkels
Website Stichting Black Liberators: Over Black Liberators in NL